Justyna Skrzeczyńska 17.12.2010
Instytucje i organy UE
Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa
fot. europarl.europa.eu

Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa (dalej Wysoki Przedstawiciel) to jeden z podstawowych organów unijnej Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony. Podstawą prawną jego funkcjonowania jest art. 18 Traktatu o Unii Europejskiej (wprowadzony Traktem z Lizbony zmieniającym Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską [1].

Wysoki Przedstawiciel to jeden z niewielu organów Unii Europejskiej zakładających łączne wykonywanie  kilku niezwykle ważnych funkcji przez jedną i tą samą osobę. Art. 18 TUE przewiduje, że Wysoki Przedstawiciel:
–  prowadzi Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa Unii. Przyczynia się, poprzez swoje propozycje, do opracowania tej polityki i realizuje ją działając z upoważnienia Rady. Dotyczy to także Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony,
–  przewodniczy Radzie do Spraw Zagranicznych,
– jest jednym z wiceprzewodniczących Komisji. Czuwa nad spójnością działań zewnętrznych Unii. Odpowiada w ramach Komisji za jej obowiązki w dziedzinie stosunków zewnętrznych i koordynację innych aspektów działań zewnętrznych Unii.

Jak wynika z powyższego Wysoki Przedstawiciel, obok państw członkowskich jest podstawowym organem Unii Europejskiej wyznaczonym do prowadzenia Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Jednocześnie z uwagi na fakt, że zgodnie z art. 42 TUE, Wspólna Polityka Bezpieczeństwa i Obrony stanowi integralną cześć Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa jest on także kluczową postacią inicjującą i realizującą  politykę bezpieczeństwa i obrony UE. Funkcjonowanie takiego organu jak Wysoki Przedstawiciel nie umniejsza w żadnym razie zasadniczej roli państw członkowskich w zakresie utrzymywania stosunków dyplomatycznych i konsularnych z innymi państwami i organizacjami międzynarodowymi.

Należy zaznaczyć, że Traktat z Lizbony utrzymał odrębne zasady prowadzenia Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, które przewidują kluczową rolę państw w tym zakresie. Art. 30 Traktatu gwarantuje iż każde państwo członkowskie, tak jak Wysoki Przedstawiciel Unii lub Wysoki Przedstawiciel po wsparciu Komisji mogą zwracać się do Rady z wszelkimi pytaniami dotyczącymi WPZiB oraz przedkładać Radzie, odpowiednio, inicjatywy lub wnioski.

Funkcja Przewodniczącego Rady do Spraw Zagranicznych jest związana ze zmianami jakie Traktat z Lizbony wprowadził w odniesieniu do funkcjonowania Rady Unii Europejskiej. Dotychczasowa Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych została podzielona na dwie odrębne struktury: Radę do Spraw Ogólnych i Radę do Spraw Zagranicznych. Radzie do Spraw Zagranicznych przewodniczy Wysoki Przedstawiciel, natomiast spotkania Rady do Spraw Ogólnych prowadzone są przez Prezydencję, rotacyjnie sprawowaną przez państwa członkowskie. Wprowadzone Traktatem zmiany dotyczą nie tylko kwestii przewodnictwa, ale wiążą się z rozdziałem obowiązków pomiędzy tymi dwoma strukturami. Nowe rozwiązanie zakłada, że Rada do Spraw Zagranicznych zajmuje się całą zewnętrzną działalnością Unii, w tym Wspólną Polityką Zagraniczną i Bezpieczeństwa, współpracą rozwojową i handlem zagranicznym. Natomiast w ramach Rady do Spraw Ogólnych podejmowana jest tematyka rozszerzenia, kwestie instytucjonalno-administracyjne oraz budżetowe [2].

Inaczej natomiast rozłożył się podział uprawnień pomiędzy Prezydencją a Wysokim Przedstawicielem związanych z nadzorem i zwierzchnictwem nad wewnętrznymi strukturami (komisjami i grupami roboczymi), które  podlegały Radzie do Spraw Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych. W wyniku ustaleń państw członkowskich Prezydencja rotacyjna przewodniczyć będzie grupom zajmującym się handlem i rozwojem oraz tym grupom politycznym, które nie są związane z polityką zagraniczną. Natomiast reprezentanci Wysokiego Przedstawiciela – grupom geograficznym, zajmującym się Europejską Polityką Bezpieczeństwa i Obrony oraz większością grup tematycznych [3]. Ponadto, w odniesieniu do dwóch najistotniejszych struktur postanowiono, że Komitet Polityczny i Bezpieczeństwa znajdzie się pod przewodnictwem reprezentanta Wysokiego Przedstawiciela, a Coreper (Komitet Stałych Przedstawicieli) Prezydencji. Najważniejszym skutkiem podziału wcześniejszej  Rady ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych jest fakt, iż Prezydencja  utraciła  funkcję związaną z reprezentacją Unii na arenie międzynarodowej. Według analizy Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych zmiany te wymuszone zostały zmiennością priorytetów działań zewnętrznych poszczególnych prezydencji oraz zróżnicowaniem ich możliwości oddziaływania w stosunkach międzynarodowych.

Zgodne z postanowieniami traktatowymi Wysoki Przedstawiciel jest uprawniony do zwoływania z własnej inicjatywy albo na wniosek państwa członkowskiego, w ciągu 48 godzin nadzwyczajnego posiedzenia Rady do Spraw Zagranicznych w przypadkach wymagających podjęcia szybkiej decyzji.

Traktat powierzył Wysokiemu Przedstawicielowi kluczową pozycję w Komisji Europejskiej. Niezależnie od pełnienia funkcji jednego z wiceprzewodniczących tego gremium, została nałożona na niego funkcja dotychczas wykonywana przez Komisarza ds. Stosunków Zagranicznych, przez co odpowiada w ramach Komisji za jej obowiązki w dziedzinie stosunków zewnętrznych.

Prowadzenie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa przez Wysokiego Przedstawiciela sprowadza się do inicjowania nowych rozwiązań w tym zakresie, co czyni przedstawiając swoje propozycje Radzie ale jest także odpowiedzialny za wykonanie decyzji przyjętych przez Radę Europejską i Radę Unii Europejskiej. Nie posiada natomiast żadnych uprawnień do samodzielnego podejmowania decyzji. Kluczowe kompetencje decyzyjne w zakresie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa wykonywane są przez państwa członkowskie, skupione w Radzie do Spraw Stosunków Zewnętrznych [4]. Jednomyślność wymagana do podjęcia decyzji w tej dziedzinie oznacza istotną rolę Wysokiego Przedstawiciela w zakresie mediacji, konsultacji i budowania consensusu pomiędzy państwami członkowskimi.

Rozwiązanie polegające na łącznym wykonywaniu przez Wysokiego Przedstawiciela (który jest samodzielnym i niezależnym organem działającym w obszarze stosunków zewnętrznych Unii Europejskiej), kluczowych funkcji w Radzie UE i Komisji Europejskiej jest celowym zamierzeniem państw członkowskich, które dążyły do likwidacji podwójnych i dublujących się funkcji,  podporządkowania polityki zagranicznej UE Radzie i Komisji oraz zapewnienia większej spójności działań w tej dziedzinie. Wielofunkcyjność tego stanowiska i wielozadaniowość wpisana w mandat Wysokiego Przedstawiciela, przesądza o szczególnym sposobie jego powoływania. Zgodnie z art. 18 Traktatu Wysoki Przedstawiciel jest powoływany przez Radę Europejską, stanowiącą większością kwalifikowaną, za zgodą przewodniczącego Komisji. Zgodnie z tą samą procedurą Rada Europejska może zakończyć jego kadencję. Wysoki Przedstawiciel wraz z przewodniczącym Komisji Europejskiej oraz pozostałymi jej członkami podlega zatwierdzeniu przez Parlament Europejski.

Odpowiedzialność Wysokiego Przedstawiciela za spójność polityki zagranicznej Unii Europejskiej wiąże się z jego mandatem do reprezentowania Unii na arenie międzynarodowej, prowadzenia w jej imieniu dialogu politycznego ze stronami trzecimi oraz wyrażania stanowisk Unii w organizacjach międzynarodowych i  na konferencjach międzynarodowych.

Strukturą pomocniczą i wspierającą Wysokiego Przedstawiciela w wykonywanym przez niego mandacie traktatowym jest Europejska Służba Działań Zewnętrznych, będąca także zupełnie nowym rozwiązaniem, wprowadzonym przez Traktat Lizboński a odnoszącym się do Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Innym potencjalnym organem wspierającym Wysokiego Przedstawiciela w wykonywanych przez niego zadaniach i obowiązkach może być tzw. Specjalny Przedstawiciel, któremu powierzony może być  mandat w odniesieniu do poszczególnych spraw politycznych. Specjalny Przedstawiciel podlega nadzorowi Wysokiego Przedstawiciela.

Do podstawowego zakresu obowiązków Wysokiego Przedstawiciela należy także konsultowanie się z Parlamentem Europejskim co do głównych aspektów i podstawowych opcji Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony oraz informowanie tego gremium o rozwoju tych polityk. Poza tym, czuwa on nad tym, aby poglądy Parlamentu zostały należycie uwzględnione.

Traktat wyposażył Wysokiego Przedstawiciela w szeroki zakres uprawnień dotyczących prowadzenia i wpływania na Wspólną Politykę Bezpieczeństwa i Obrony. Istotnym jego uprawnieniem jest inicjowanie misji pokojowych Unii Europejskiej.  Decyzję o utworzeniu misji w sposób jednomyślny podejmuje Rada ale czyni to na wniosek Wysokiego Przedstawiciela. Wysoki Przedstawiciel, działając pod kierunkiem Rady oraz w ścisłym i stałym porozumieniu z Komitetem Politycznym i Bezpieczeństwa, czuwa  nad koordynacją cywilnych i wojskowych aspektów tych misji.

Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnoty Europejskie, który stworzył podstawy prawne funkcjonowania Wysokiego Przedstawiciela wszedł w życie 1 grudnia 2009 r. Już 19 listopada 2009 r. na spotkaniu Rady Europejskiej wstępnie zdecydowano o powierzeniu tej funkcji Catherine Ashton. 1 grudnia 2009 r. – za zgodą Przewodniczącego Komisji  – podjęta została formalna decyzja Rady Europejskiej w sprawie mianowania Wysokiego Przedstawiciela (2009/880/UE) [5]. Catherine Ashton powołana została na to stanowisko na okres od 1 grudnia 2009 r. do końca trwającej kadencji Komisji Europejskiej. Wcześniej pani Ashton sprawowała funkcje Komisarza ds. handlu (od X 2008r.) Obecnie funkcję tę pełni Włoszka, Federica Mogherini.

Urząd Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa nie jest rozwiązaniem zupełnie nowym. Dotychczasowe rozwiązania traktatowe (wprowadzone Traktatem Amsterdamskim w 1999 r.) zakładały  funkcjonowanie Wysokiego Przedstawiciela ds. Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, który jednocześnie sprawował funkcję Sekretarza Generalnego Rady Unii Europejskiej. Przez okres blisko 10 lat (1999-2009) funkcja ta wypełniana była przez Javiera Solanę. Jego rola polegała na wspieraniu Rady w zakresie formułowania, przygotowywania, wdrażania decyzji politycznych Rady, podjętych w obszarze Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa. Odpowiedzialny był także, za prowadzenie w imieniu Rady i na żądanie Prezydencji dialogu politycznego państwami trzecimi. Jak wspomniano powyżej rotacyjna, zmieniająca się co 6 miesięcy Prezydencja, która przewodniczyła Radzie ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych, była głównym gremium odpowiedzialnym za reprezentowanie Unii w odniesieniu do WPZiB oraz wyrażanie jej stanowiska na forum międzynarodowym [6]. Mimo utrzymania podobieństwa w nazwie organu jakim jest Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa zmiany wprowadzone przez Traktat Lizboński w odniesieniu do zakresu jego obowiązków są kluczowe i jednoznacznie wiążą się rozszerzeniem jego uprawnień i zwiększeniem jego odpowiedzialności w porównaniu z poprzednimi rozwiązaniami.

[1]    Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie 13 grudnia 2007 r . Dz.Urz. UE C 306, 17 grudnia 2007 r.
[2]    http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?lang=PL
[3)    Nowe stanowiska wysokiego przedstawiciela Unii oraz przewodniczącego Rady Europejskiej w systemie instytucjonalnym UE , Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Biuletyn nr 76 (608), 18 grudnia 2009.
[4]    Zgodnie z Traktatem to Rada do Spraw Zagranicznych jest odpowiedzialna za opracowywanie działań zewnętrznych UE, działająca na podstawie strategicznych kierunków określonych przez Radę Europejską (art. 26 TUE ustęp 2).
[5]    Decyzja Rady Europejskiej w sprawie mianowania Wysokiego Przedstawiciela (2009/880/UE).
[6]    Informacje ogólne. Wysoki Przedstawiciel do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa / Europejska Służba Działań Zewnętrznych, Sekretariat Generalny Rady Europejskiej, Listopad 2009.

Źródło:

1. Traktat z Lizbony zmieniający Traktat o Unii Europejskiej i Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską podpisany w Lizbonie 13 grudnia 2007 r. Dz.Urz. UE C 306, 17 grudnia 2007 r.
2. Nowe stanowiska wysokiego przedstawiciela Unii oraz przewodniczącego Rady Europejskiej w systemie instytucjonalnym UE , Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, Biuletyn nr 76 (608), 18 grudnia 2009.
3.  http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?lang=PL
4. Informacje ogólne. Wysoki Przedstawiciel do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa / Europejska Służba Działań Zewnętrznych, Sekretariat Generalny Rady Europejskiej, Listopad 2009.
5.  Decyzja Rady Europejskiej w sprawie mianowania Wysokiego Przedstawiciela (2009/880/UE).

Zobacz też: Unijny korpus dyplomatyczny zaczyna pracę

Zostaw odpowiedź

Wraz z treścią komentarza będzie widoczny adres IP, z którego go wysyłasz.

Współpraca
Partnerzy
Polecamy
Analiza UniaEuropejska.org
Encyklopedia
  • Europejski Obszar Gospodarczy (EOG) to porozumienie, na mocy którego utworzono strefę wolnego handlu i Wolny Rynek na terenie państw Unii Europejskiej oraz Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA).
  • Traktat o Unii Europejskiej (TUE) to umowa międzynarodowa, wiążąca obecnie 28 państw europejskich , stanowiąca, obok Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), podstawę prawną dla powstania i funkcjonowania Unii Europejskiej. Artykuł 50 reguluje wystąpienie kraju z UE.
  • Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW) to jeden z elementów współpracy w ramach Unii Europejskiej, mający na celu ustanowienie wspólnej waluty – euro, przeniesienie polityki pieniężnej na szczebel wspólnotowy oraz dążenie do jednolitej polityki gospodarczej.
Warto przeczytać