Marta Karapuda 03.03.2011
Obywatel w UE
Modele europejskiej polityki społecznej
fot. flickr.com

„O modelach polityki społecznej można mówić w dwojakim sensie. Po pierwsze, mogą one odnosić się do rzeczywistej polityki prowadzonej w różnych krajach, po drugie, mogą powstawać w oderwaniu od praktyki, stanowiąc pewne konstrukcje logiczne pożądanych czy też możliwych do realizacji strategii polityki społecznej ” (Księżopolski Mirosław, Polityka społeczna. Wybrane problemy porównań międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 1999, s. 89.). W nauce o polityce społecznej przeważa pierwsze podejście. Jednakże należy w tym miejscu dodać, iż w literaturze przedmiotu częściej niż zwrot „modele polityki społecznej” występuje odniesienie do państw opiekuńczych. Dodatkowo, określenia „polityka społeczna” i „państwo opiekuńcze” używane są zamiennie.

Najważniejszymi elementami stosowanymi w analizie modeli polityki społecznej są: uwarunkowania dostępu do świadczeń i usług, selektywność czy powszechność ochrony socjalnej, jakość oraz poziom świadczeń i usług, zakres i cele polityki rynku pracy (prawo do pracy czy prawo do zasiłku), rola władz publicznych w zaspokajaniu podstawowych potrzeb socjalnych obywateli a także sposoby finansowania programów społecznych.

Typologie modeli europejskiej polityki społecznej

Wynikiem licznych studiów w dziedzinie polityki społecznej było ustanowienie kilkunastu typologii prezentujących różnorodne modele realizacji polityki w obszarze świadczeń socjalnych, spośród których należy wymienić propozycje Richarda Titmussa, który wyróżnił trzy modele polityki społecznej: marginalny (rezydualny), motywacyjny (służebny, wydajnościowy) oraz model instytucjonalno-redystrybucyjny. Istotne znaczenie miała także klasyfikacja przedstawiona przez Normana Furnissa i Dorothy Tilton: państwo pozytywne, państwo bezpieczeństwa socjalnego oraz państwo dobrobytu społecznego a także koncept Gøsta Esping-Andersena: reżim liberalny, konserwatywno-korporacyjny i socjaldemokratyczny.

Spośród licznych typologii, aktualnie jedną z najbardziej rozpowszechnionych jest ta, która wyróżnia cztery modele europejskiej polityki społecznej: skandynawski, anglosaski, kontynentalny, oraz śródziemnomorski.

Model skandynawski (nordycki) posiada wiele elementów przypisywanych kategorii instytucjonalno-redystrybucyjnego modelu polityki społecznej. Kraje skandynawskie charakteryzuje największa ingerencja państwa w sferę polityki społecznej. Państwo prowadzi aktywną politykę w tej materii. Programy socjalne obejmują wszystkie główne rodzaje ryzyka socjalnego. Opieka państwa rozciąga się nad każdym obywatelem od kolebki aż po grób, występuje też duży stopień instytucjonalizacji uprawnień socjalnych – obywatele państw skandynawskich posiadają prawo świadczeń społecznych a także „prawo” do odpowiedniego poziomu życia: wiele spośród świadczeń socjalnych przysługuje im z tytułu obywatelstwa lub zamieszkania w danym kraju. Takie czynniki jak dotychczasowe zatrudnienie, uzyskiwane dochody czy wysokość płaconych składek na świadczenia społeczne nie decydują o przyznaniu świadczeń. Ponadto, kryteria rynkowe w dostępie do opieki społecznej nie odgrywają w tym modelu większego znaczenia. Istotnym kryterium, stosowanym w modelu skandynawskim, jest zasada społecznej odpowiedzialności, a jednym z głównych celów jest stworzenie takiego systemu polityki społecznej, w którym dzięki solidarnej współpracy obywateli potrzeby wszystkich członków wspólnoty zostaną zaspokojone na odpowiednio wysokim poziomie. Charakterystyczną cechą przypisaną do modelu skandynawskiego jest założenie, iż to przede wszystkim państwo ponosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo socjalne jednostek, ponieważ żadna inna instytucja (rynek prywatny, rodzina) nie są w stanie zapewnić realizacji niezbędnych potrzeb na odpowiednim poziomie. Dodatkowo, zasadą nie jest zagwarantowanie tylko niezbędnego minimum potrzeb, lecz jak najlepsze i najpełniejsze ich zaspokojenie bowiem uznaje się, iż każda jednostka uprawnion jest do godziwego życia na odpowiednio wysokim poziomie. W systemie skandynawskim  nie występuje korelacja pomiędzy wkładem własnym jednostki (np. podatki) a możliwością otrzymania świadczeń. Występuje natomiast powszechny i zasadniczo bezpłatny system ochrony zdrowia i system oświaty. Ponadto, emerytury i renty socjalne przysługują wszystkim ludziom starszym i niepełnosprawnym, bez wyjątku. W tym typie polityki społecznej występuje również bardzo rozbudowany system publicznych usług dla osób starych, chorych czy dla rodzin z dziećmi, itp. . Model skandynawski występuje w Danii, Szwecji, Finlandii, Norwegii a także w Holandii.

Drugą kategorią omawianej typologii jest model anglosaski, realizowany w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Niejednokrotnie jest prezentowany wraz z modelem skandynawskim. Należy jednak podkreślić, iż posiada on pewne elementy, które pozwalają odróżnić go od innych typów polityki społecznej: główną grupą adresatów pomocy społecznej są osoby w wieku produkcyjnym. Ponadto, zapewnienie stałego zatrudnienia to jeden z istotnych celów przeznaczanych przez państwo środków finansowych. Dalszymi wyróżnikami tego typu polityki społecznej są: relatywnie niewielka rola związków zawodowych, stosunkowo duża różnorodność płac i częste występowanie niskich wynagrodzeń. Charakterystycznym elementem jest też szeroki zakres świadczeń adresowanych do osób bezrobotnych, niemal tak rozwinięty jak w modelu skandynawskim.

Kolejnym rodzajem polityki społecznej jest występujący w Austrii, Belgii, Francji, Niemczech i w Luksemburgu model kontynentalny (powiązany z modelem motywacyjnym i korporacyjnym), odwołujący się do tradycji modelu społecznego dziewiętnastowiecznych Niemiec Otto von Bismarcka. W modelu tym dopuszcza się ingerencję państwa w sferę polityki socjalnej, jednak granicą obecności państwa w tej dziedzinie jest niezakłócanie funkcjonowania gospodarki rynkowej i niehamowanie rozwoju gospodarczego. Podstawą otrzymania świadczeń socjalnych jest kryterium stażu pracy, zasług i wydajności – decydującą rolę odgrywa więc status jednostki na rynku pracy. Z zasady świadczenia skierowane są, przede wszystkim do osób pokrzywdzonych z powodu wykonywanej pracy (wypadki przy pracy, choroby zawodowe), w dalszej kolejności do kobiet na urlopie macierzyńskim, osób starszych i inwalidów. Ostatnią grupą objętą najniższym zakresem świadczeń są osoby bezrobotne. System ten uznać można za nieegalitarystyczny, różnicuje on bowiem potencjalnych pracowników i ich dostęp do rynku pracy od cech indywidualnych, na przykład wieku, płci, kwalifikacji. Dodatkowo, największe świadczenia otrzymują pracownicy sektora publicznego, co jeszcze bardziej pogłębia istniejące na rynku pracy nierówności.

Ostatnim omawianym rodzajem polityki społecznej jest model śródziemnomorski, charakteryzujący się najsłabiej rozwiniętym systemem polityki społecznej. Ten typ występuje w Grecji, Hiszpanii, Portugalii oraz we Włoszech. W literaturze przedmiotu jest on niekiedy określany jako model krajów pasa łacińskiego, model elementarny, południowoeuropejski  lub też model katolicki, ze względu na silną w wymienionych powyżej krajach rolę Kościoła katolickiego w dziedzinie działalności charytatywnej i opiekuńczej. Do głównych cech tego modelu zaliczyć należy: wynaturzenia programów gwarantowania dochodów (bardzo szczodre świadczenia dla niektórych grup przy niewystarczającym poziomie ochrony innych grup, np. niski minimalny poziom rent i emerytur, brak świadczeń dla osób bezrobotnych, które nie ukończyły 18 roku życia, niski poziom świadczeń dla samotnych rodziców), odejście od rozwiązań korporacyjnych na rzecz częściowego uniwersalizmu w ochronie zdrowia, niski stopień udziału państwa w sferze pomocy społecznej, szczególny typ relacji pomiędzy podmiotami publicznymi i niepublicznymi w tej sferze, obecność zjawiska klientelizmu, system patronacki w dystrybucji świadczeń pieniężnych obecny w niektórych strefach, słabość instytucji państwowych, umacnianie się partii politycznych jako głównych wyrazicieli interesów społecznych. Świadczenia przyznawane są w szczególności osobom starszym, występuje też wysokie zróżnicowanie w odniesieniu do uprawnień do pobierania świadczeń socjalnych. Model śródziemnomorski charakteryzuje się także silną ochroną socjalną osób zatrudnionych i dość niskim zakresem świadczeń z tytułu bezrobocia. W modelu tym występuje też stosunkowo liczna populacja osób nieobjętych zabezpieczeniem socjalnym.

Konkluzje

Porównując cztery zaprezentowane powyżej modele, można przedstawić kilka uwag ogólnych. Stopy zatrudnienia są najwyższe w państwach skandynawskich i anglosaskich, natomiast najniższe w krajach modelu kontynentalnego i śródziemnomorskiego (odpowiednio 72 i 69 proc. przy 63 i 62 proc. w 2004 roku). Dodatkowo, kraje skandynawskie i kontynentalne plasują się powyżej średniej pod względem prawdopodobieństwa uniknięcia ubóstwa, podczas gdy kraje anglosaskie i śródziemnomorskie poniżej tej średniej. Ma to związek z poziomem wykształcenia populacji w poszczególnych państwach. Udział osób w wieku 25-64 lat posiadających co najmniej średnie wykształcenie jest najwyższy w krajach nordyckich (75 proc.) i kontynentalnych (67 proc.), gdzie prawdopodobieństwo ubóstwa jest najmniejsze.

Podsumowując, można powtórzyć za André Sapirem, iż kraje skandynawskie posiadają model społeczny, który zapewnia zarówno skuteczność, jak i sprawiedliwość, natomiast model śródziemnomorski nie jest ani efektywny, ani sprawiedliwy. Model anglosaski jest bardziej efektywny niż sprawiedliwy, zaś w typie kontynentalnym występuje odwrotna zależność . Na tej podstawie można uznać modele skandynawski i anglosaski za skuteczne, natomiast dwa kolejne, kontynentalny i śródziemnomorski, za niewystarczająco efektywne i wymagające zreformowania.

 

Bibliografia:

1. Hantrais Linda, Social Policy in the European Union, Macmillan, Basingstoke 1995.

2. Księżopolski Mirosław, Modele polityki społecznej, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa 1999.

3.  Księżopolski Mirosław, Polityka społeczna. Wybrane problemy porównań międzynarodowych, Wydawnictwo Naukowe Śląsk, Katowice 1999.

4.  Meller Janusz, Elementy diagnozy polityki rynku pracy w Polsce, [w:] Wiśniewski Zenon (red.), Polityka rynku pracy wobec integracji z Unią Europejską, Instytut Pracy  i Spraw Socjalnych, Warszawa 2001.

5.  Sapir André, Globalization and the Reform of European Social Models, http://www.ulb.ac.be/cours/delaet/econ076/docs/sapir.pdf

6.  Zrozumieć negocjacje: Polityka społeczna i zatrudnienie, Pełnomocnik Rządu do Spraw Negocjacji o Członkostwo RP w Unii Europejskiej, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2001.

 

Zostaw odpowiedź

Wraz z treścią komentarza będzie widoczny adres IP, z którego go wysyłasz.

Jeden komentarz do “Modele europejskiej polityki społecznej

Najnowsze w kategorii Obywatel w UE
Współpraca
Partnerzy
Polecamy
Analiza UniaEuropejska.org
Encyklopedia
  • Europejski Obszar Gospodarczy (EOG) to porozumienie, na mocy którego utworzono strefę wolnego handlu i Wolny Rynek na terenie państw Unii Europejskiej oraz Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA).
  • Traktat o Unii Europejskiej (TUE) to umowa międzynarodowa, wiążąca obecnie 28 państw europejskich , stanowiąca, obok Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), podstawę prawną dla powstania i funkcjonowania Unii Europejskiej. Artykuł 50 reguluje wystąpienie kraju z UE.
  • Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW) to jeden z elementów współpracy w ramach Unii Europejskiej, mający na celu ustanowienie wspólnej waluty – euro, przeniesienie polityki pieniężnej na szczebel wspólnotowy oraz dążenie do jednolitej polityki gospodarczej.
Warto przeczytać