Tomasz Betka 08.07.2010
Archiwa portalu
Dwa trybunały, różny zakres kompetencji
fot.: ETPC

EUROPEJSKI TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI A EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA – ANALIZA PRAWNA

Skargi z Polski, które napływają do ETPC, dotyczą problematyki łamania praw człowieka między innymi przez polskie sądy (sprawy z zakresu prawa karnego). ETS zajmuje się natomiast skargami obywateli – w tym polskich – które napływają z innych wydziałów sądów krajowych, na przykład wydziałów cywilnych.

Charakterystyka instytucji

ETS to jeden z trzech organów sądowych Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, powołany na mocy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej – w wersji nadanej przez Traktat lizboński, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku.

Trybunał Sprawiedliwości:
•    orzeka o legalności aktów prawnych wydawanych przez inne organy UE oraz ich zgodności z traktatami; akty prawne wydane przez organy Unii mogą być zaskarżane, jeśli zostały wydane mimo braku kompetencji do ich wydania, naruszają istotne wymogi proceduralne, a także w przypadku bezczynności organu (braku decyzji) naruszającej postanowienia Traktatu oraz nadużycia prawa swobodnej oceny; Trybunał rozstrzyga też spory kompetencyjne między organami Unii;

•    dokonuje obowiązującej wykładni aktów prawnych; Trybunał Sprawiedliwości zapewnia jednolitą wykładnię prawa unijnego przez wydawanie – na wniosek sądu państwa członkowskiego – orzeczeń wstępnych; w przypadku wątpliwości interpretacyjnych, sąd krajowy może zwrócić się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o dokonanie interpretacji prawa wspólnotowego; jeżeli problem interpretacyjny pojawia się w sprawie toczącej się przed sądem krajowym, od rozstrzygnięcia której nie przewidziano odwołania w prawie krajowym, organ ten ma obowiązek wystąpić do Trybunału o wydanie orzeczenia wstępnego;

•    na wniosek Komisji Europejskiej podejmuje decyzje wobec państw niewypełniających zobowiązań traktatowych;

•    rozpoznaje spory między państwami członkowskimi lub między tymi państwami a Komisją Europejską;

•    rozpoznaje i rozstrzyga spory pomiędzy Instytucjami Europejskimi a ich pracownikami (Trybunał Spraw Pracowniczych);

•    dokonuje rewizji wyroków Sądu, może też rozstrzygać skargi wniesione przez osoby fizyczne i prawne do Sądu, od których, z przyczyn proceduralnych, strony sporu się odwołały; orzeczenia Trybunału mają charakter ostateczny;

Z kolei Europejski Trybunał Praw Człowieka to europejski organ sądownictwa międzynarodowego, powołany w 1998 r. w miejsce Europejskiej Komisji Praw Człowieka i Trybunału Praw Człowieka. Orzeka w sprawach praw człowieka zapisanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i jej protokołach dodatkowych. Wbrew potocznym wyobrażeniom, Trybunał nie jest organem Rady Europy, tak jak są nimi Zgromadzenie Parlamentarne, Komitet Ministrów, czy Sekretarz Generalny. Jest on wyłącznie organem Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Oznacza to, że został utworzony na mocy tej Konwencji oraz, że to ta Konwencja i dołączone do niej protokoły określają jego kompetencje i sposób funkcjonowania. Od momentu uznania jurysdykcji organów strasburskich (1 maja 1993 roku), do Trybunału zaczęły trafiać sprawy wnoszone przez polskich obywateli. Przeważnie dotyczyły one skarg na opieszałość funkcjonowania sądów oraz nieprawidłowości odnośnie do ograniczenia wolności. Polska jest na szóstym miejscu pod względem liczby skarg składanych do Trybunału.

Poziom orzeczeń i gwarancje orzecznicze

W literaturze uważa się, że Trybunał Sprawiedliwości gwarantuje obywatelom szerszą, bardziej szczegółową ochronę ich praw niż ETPC, ponieważ ETPC wcale nie wyczerpuje swoim nadzorem całego spectrum praw fundamentalnych. ETPC zakłada minimalny standard ochrony, poniżej którego żadne państwo członkowskie nie może się wychylić. W tym aspekcie, sytuacja ETS wydaje się szczególna – pomiędzy minimalnym, ale jednolitym poziomem gwarantowanym Konwencją, a równym lub wyższym, zróżnicowanym poziomem zapewnianym przez państwa członkowskie.

Jeżeli mówimy o ochronie praw człowieka, należałoby oczywiście dążyć do zapewniania jak najwyższej kontroli przestrzegania tych praw, co oczywiście nie zawsze jest możliwe, biorąc pod uwagę konfrontację z niejednolitym systemem ochrony na poziomie krajowym. Jak w takiej sytuacji pogodzić różne standardy sądów krajowych, choćby standardy przyjęte przez niemiecki Trybunał Konstytucyjny, który – jak wynika z wieloletniej dyskusji na ten temat między obydwoma sądami – nadawał wysoki poziom ochronie praw podstawowych? Z praktycznego punktu widzenia, nie jest możliwe przyjęcie najwyższego standardu ochrony praw człowieka, który nie byłby satysfakcjonujący ani z punktu widzenia państw członkowskich, ani z punktu widzenia UE. ETS w orzeczeniu Hauer wykluczył podejście maksymalistyczne, które mogłoby stanowić zagrożenie dla nadrzędnego procesu integracji. Standardy przyjęte przez ETS powinny odzwierciedlać zasady konstytucyjne państw, tak samo jak traktaty założycielskie odzwierciedlają interes wszystkich państw członkowskich.

Granice kompetencyjne

W zakresie granic kompetencyjnych, ETPC spełnia rolę sądu subsydiarnego, natomiast sąd ETS jest sądem odwoławczym. Należy przypomnieć, iż sąd subsydiarny to sąd, przed którym występuje oskarżyciel posiłkowy subsydiarny, działający samodzielnie, zastępując oskarżyciela publicznego w sytuacji, gdy ten odmawia wszczęcia postępowania lub umarza je, bez skierowania sprawy do sądu.

By pokrzywdzony nabył prawo do wniesienia własnego aktu oskarżenia, muszą być spełnione następujące przesłanki:
1.    Prokurator odmawia wszczęcia postępowania przygotowawczego lub umarza wszczęte postępowanie;
2.    Postanowienie to zostało zaskarżone zażaleniem do sądu;
3.  Sąd uchyla postanowienie prokuratora, wskazując powody uchylenia, ewentualnie także okoliczności, które należy wyjaśnić, lub czynności, które należy przeprowadzić;
4.    Prokurator prowadzący postępowanie ponownie nie znajduje podstaw do wszczęcia postępowania lub ponownie umarza wszczęte postępowanie.

Po wyczerpaniu tej procedury, pokrzywdzony może w ciągu miesiąca od doręczenia mu zawiadomienia o ostatnim postanowieniu prokuratora, wnieść własny subsydiarny akt oskarżenia. W tym zakresie obowiązuje przymus adwokacki, czyli obowiązek zastąpienia strony przez fachowego pełnomocnika przy dokonywaniu określonej czynności procesowej albo w określonej fazie postępowania. W związku z tym, że Karta Praw Podstawowych UE zawiera dodatkowe, nowe prawa, nieokreślone w EKPC, kompetencje do orzekania w zakresie spraw azylowych, imigracyjnych, współpracy policyjnej w sprawach karnych posiada ETS.

Podsumowanie: możliwa kooperacja
Jak wynika z orzecznictwa, ETPC nie cofnął się przed orzekaniem na podstawie aktów prawa krajowego, które zostały implementowane na podstawie prawa wspólnotowego. Jest to w zasadzie logiczną konsekwencją Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która została podpisana przez wszystkie państwa członkowskie, a Trybunał jest przecież uprawniony do orzekania na podstawie prawa wewnętrznego państw członkowskich. Stąd też, implementowane dyrektywy, jako nieposiadające skutku bezpośredniego oraz pozostawiające pewien margines swobody państwom członkowskim w zakresie kształtowania swojego prawa wewnętrznego mogą tworzyć taką podstawę do orzekania przez ETPC. Z kolei w orzecznictwie ETS, w 1957-1986 r., Europejska Konwencja Praw Człowieka pojawiła się 45 razy. Widać zatem, że ETS i ETPC potrafią ze sobą kooperować od dość dawna, mimo, że tematyka ich orzeczeń jest różna.


Źródła:

1. J. Barcik, Prawo Unii Europejskiej z uwzględnieniem Traktatu z Lizbony, Warszawa 2009

2. J.H.H. Welier, Rethinking European constitutionalism, Cambridge 2000

3. J.H.H. Weiler, Fundamental Rigths and Fundamental Boundaries: On the Conflict of Standards and Values in the Protection of Human Rights in the European Legal Space’ Rights, Pluralism and Subsidiary in the European Union, [w:] “Common Market Law Review” 1998.

4.  curia.europa.eu

Współpraca
Partnerzy
Polecamy
Analiza UniaEuropejska.org
Encyklopedia
  • Europejski Obszar Gospodarczy (EOG) to porozumienie, na mocy którego utworzono strefę wolnego handlu i Wolny Rynek na terenie państw Unii Europejskiej oraz Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA).
  • Traktat o Unii Europejskiej (TUE) to umowa międzynarodowa, wiążąca obecnie 28 państw europejskich , stanowiąca, obok Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), podstawę prawną dla powstania i funkcjonowania Unii Europejskiej. Artykuł 50 reguluje wystąpienie kraju z UE.
  • Unia Gospodarcza i Walutowa (UGW) to jeden z elementów współpracy w ramach Unii Europejskiej, mający na celu ustanowienie wspólnej waluty – euro, przeniesienie polityki pieniężnej na szczebel wspólnotowy oraz dążenie do jednolitej polityki gospodarczej.
Warto przeczytać